Giel Smeets, etymologie

Amerikaanse woorden en namen

die terug gaan op vooral Nederlandse woorden, 17e eeuw.
Etymologie vanuit Indo-Europees
Inleiding en voorbeelden.


13 december 2003/7 februari 2014
026 4436536 of 0681008122 of Mail? giel@smeets.nu

Teller:
1 jun1 jul1 aug1 sep1 okt1 nov1 dec1 jan1 feb1 mrt1 apr1 mei1 jun1 jul1 aug1 sep1 okt1 nov1 dec1 jan1 feb
9600 9609 9618 9632 9642 9659 9663 9667 9686 9694 9711 9723 9745 9755 9763 9771 9791 9825 9863 9892 9932
0,5 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,5 0,6 0,6 0,7
0,5 0,3 0,3 0,5 0,3 0,6 0,1 0,1 0,6 0,3 0,5 0,4 0,7 0,3 0,3 0,3 0,7 1,1 1,3 0,9 1,3
terug naar hoofdpag Etymologie, ety.nl

Amerikaanse woorden, Nederlandse etymologie.

Nederlandse woorden naar Amerika en vandaar algemeen bekend geworden.

Aanleiding

In 2003 werd een cruiseschip gebouwd.
Voor de inwendige afwerking werd mij gevraagd om de etymologie van Nederlands-Amerikaanse woorden te verzamelen.
Ik ben naar het scheepvaartmuseum gegaan om de geschiedenis van de VOC en de WIC in te zien en daaruit de woorden met hun etymologie te verzamelen. De rest van de etymologie putte ik uit www.ety.nl/etywrdfam.html
Met de door mij aangeleverde tekst werd een tussenwand in het schip met antieke schrijfletters beschilderd.

Inleiding

Historie, Manhattan

In 1624 kwam een schip van de VOC bij Manhattan aan.
De meeste opvarenden waren Vlamingen en Walen. De Nederlanden omvatten toen zelfs nog een deel van noord Frankrijk.
(de WIC van 1621 was dit kennelijk niet)
(In 1524 Giovanni da Verrazano daar al geweest.
In 1625 begonnen Noord-Nederlanders zich te vestigen op de plaats van het tegenwoordige New York. Al eerder waren Belgen=zuid-nederlanders daar gevestigd. W. Verhulst had het eiland Manhattan van de Delaware-indianen gekocht voor zestig gulden.
Vanaf 1848 was er een tweede emigratiegolf naar Amerika. Protestanten trokken naar het midwesten. Alles bij elkaar brachten ze 150 woorden naar Amerika. (Veel minder dan dat er Engelse woorden uit Nederland komen, zeker 10 keer zo veel.)
Veel woorden komen ook uit Duitsland via immigranten uit vnl noord Duitsland. Nederlandse of Duitse oorsprong is vaak niet te scheiden.

De voorbeelden:

aardvark
varken, verke middelnederlands
- aardvark zuidafrikaans + aard=aarde
- - aardvark amerikaans 1830

Bedpan, bed-spread
*bhodh indoeuropeaans (graven)
- *badja germaans bh>b dh>d
- - bed (ligplaats)
- - - beddepan nederlands
- - - - Bedpan 1678 Amerikaans
- - - bedsprei
- - - - bed-spread 1848, dus van de proestantse immigranten uit de 19e eeuw

beer-hall 1848 van de nederlandse immigranten
berm
*b.hrm indoeuropees
- berm nederlands
- - berm frans
- - - berm amerikaans 1891 (wegberm, kanaalrand)

Block Island
Block (achternaam)
- Adriaen Block
- - Block Island 1614 Ten zuiden van Rhode Island

to bluf
bluffen nederduits (verschrikken)
- bluffen nederlands (handig zijn met kaarten)
- - to bluf amerikaans (misleiden door show of zelfvertrouwen)

boss
baes middelnederlands (baas, huisheer, patroon van de werkman)
- base
- - boss 1649, uit nw Amsterdam

Broadway
Breede Wegh middelnederlands
- 1656 in Nieuw Amsterdam : '...... Verder loopt de hoger gelegen Breede Wegh parallel aan de Hudson Rivier ...... '
- - Broadway

The Bronks, The Bronx
*bher indoeuropees (bruin) - ber bh > b germaanse klankverschuiving
- - brun oud germaans
- - - Bruno (naam)
- - - - Breunis, Bruin, Brunsje, Bronk en vele andere voornamen
- - - - - Bronk(s) patroniem (achternaam)
- - - - - - Jonas Bronk, 1650+ nederlands immigrant in Amerika
- - - - - - - Broncken boerderij van B. plaats op oude kaart van nw Amsterdam
- - - - - - - - The Broncks
- - - - - - - - - The Bronx (New York, waar Jonas een farm had)

bush
bosch mdlnederlands
- bush 1657 (wildernis) uit nw amsterdam
- - bush (bosland) 1855

Bushwick
Boswijck, op een oude kaart
- Bushwick New York Noord Brooklyn

to booze
buzen middelnederlands (zwaar drinken, feestvieren, buizen)
- bouse
- - to booze 1768 (zwaar drinken)

Bowery
bouwerij (boerderij, farm van Pieter Stuyvesant)
- bowery 1625

brandy
brandewijn
- brand-wine, brandy-wine 1622
- - brandy 1657

Brick
breken middelnederlands
- bricke middelnederlands (tegel, baksteen)
- - brike 1416 amerikaans
- - - brick (blok om te bouwen, baksteen, brok gebroken klei)

Brooklyn
broeklede (lee=watergang die water uit broek=moeras afvoert)
- Breuckelen
- - Breuckelen 1636 gesticht door Joris Jensen de Rapelje in nw Amsterdam
- - - Brooklyn 1664

cole slaw
koolsla
- cole slaw 1792, van nederlandse kolonisten die op Long Island kool en bloemkool verbouwden.

Coney Island
... iberisch woord
- cuniculus latijn (konijn)
- - conijn, knyn middelnederlands
- - - Knynen Eylant
- - - - Coney Island (zuid Brooklyn)

coockey
koke middelnederlands (koekje)
- cookie, cooky 1625, 1703 uit nw Amsterdam

to croon
kronen middelnederlands (babbelen, klagen, kreunen) Klanknabootsing
- crownen 1400
- - croynen 1460
- - - to croon (neuriën)

cruise
crux latijn
- kruis
- - kruisen (heen en weer lopen, varen enz.)
- - - kruiser
- - - - cruiser
- - - - - cruise 1651

dollar
Joachimstal, nu Jachymov in Bohemen waar zilver gevonden werd
- Joachimstaler 1519 (munt)
- - Taler 1500+
- - - daler Nederduits
- - - - daalder
- - - - - dollar 1553
- - - - - - dollar 1581 Engelse benaming voor de Spaanse Peso, die in Amerika gebruikt werd.
- - - - - - - dollar 1782 wordt munt van de USA

dope
doop ned (dipsaus) - dope 1807 uit nw Amsterdam
drum
tromme middel nederlands
- drumm 1427
- - drummer

Dutch door
Dutch door, 17e eeuw (twee halve deuren, de onderste bleef dicht om de kippen konijnen, geiten e.a. uit het huis te houden.)
flatbush
Vlacht bosch ??? vlacht?
- flatbush

Flushing
fluisen middelnederlands (stromen)
- Vlissingen genoemd naar de stroom, de Westerschelde
- - Vlissing 1645 gesticht door puriteinen die in Vlissingen hadden gewoond.
- - - Flushing 1664 New York

freebooter, freebuster
buten, middelnederlands (verruilen, verkwanselen, verdelen, buit maken)
- vrijbuiter 1577 nederlands (wie 'ten vrijbuit vaart', zeerover) In tegenstelling tot de commissievaarder, (een respectabel beroep) die een machtiging, opdracht, kaperbrief had en het gekaapte schip moest inleveren.
- - flibustier 1666 frans
- - - freebooter amerikaans (piraat) Doublet van filibuster

freight
*aihriz germaans (bezit)
- fra-aiht fra=voor
- - vracht middelnederlands
- - - fraght 1228 amerikaans (lading van een schip)
- - - - freghte (goederen en passagiers)
- - - - - freight 1442 (vracht)

(to) frolic
*preu, *prou indoeuropees (springen)
- froh, fro oud fries (vrolijk)
- - vrolyc
- - - (to) frolic 1583 (pret, vrolijk zijn)

furlough
ver-, voor- voorvoegsel + lof=permissie
- verlof nederlands
- - verloffe 1625
- - - furlough 16e eeuw

gat, gate
gat
- gat amerikaans in Barnegat en Hell Gate

gin
... keltisch
- juniperus latijn
- - jeniperus laat latijn
- - - geneivre oudfrans
- - - - jenever 1672
- - - - - geneva engels
- - - - - - gin

to golf
*gel indoeurpees (rollen)
- *glebh indo europees uitgebreide vorm
- - *kulb germaans g>k bh>b
- - - colf, colve, kolf middel nederlands (knuppel, knots)
- - - - kolf (geweerkolf)
- - - - kolven (balspel)
- - - - - kolf 1400+ balspel in Schotland
- - - - - - to golf 1457 engels. Een golfclub is dus twee keer hetzelfde.

graght
*ghrebh indoeuropees (uithollen)
- *greb, grev germaans gh>g, bh>b of v
- - graven
- - - *graft
- - - - gracht nederlands ft>cht
- - - - - graght 1625 (Gracht)

Grammercy (park)
de kromme Zee
- Grammercy (park)

Gravesend
's Gravensande Pl. nw amsterdam genoemd in boek
- Gravesend

gruff
grof middelnederlands
- gruff (grof, bars))

to grumble
grommen
- grommelen middelnederlands
- - to grumble 1556 (grommen, knorren)

Hamburger
hamma germaans (bos).
- Hamburg + burg=fort (plaatsnaam). Het eerste lid zou ook ham=golf geweest kunnen zijn, maar Hamburg ligt aan de Elbe, 109 km van de zee. En Hamburg heeft zeker niets te maken met ham want ham is Schinken in het Duits.
- - Hamburger
- - - hamburger1889 amerikaans (broodje met rundergehakt). Er waren veel immigranten via Hamburg. Uit het feit dat men cheeseburgers en beefburgers ging benoemen blijkt dat men bij het eerste lid aan ham dacht, terwijl het van rundvlees gemaakt werd.

Harlem
Haerlem
- Nieuw Haerlem 1658 gesticht door Pieter Stuyvesant
- - Harlem (New York)

Harlingen
Harlingum, heem van nakomelingen van Harlo
- Harlingen

harness
*koros indoeuropees (oorlog, strijd)
- *korios indoeuropees (bij strijd behorend)
- - *harja germaans klankverschuiving k>ch>h (leger)
- - - her noors of zweeds leger
- - - - *hernest +nest=voorraad, verwant aan ons woord neren, nering
- - - - - harnais oudfrans (legervoorraad) Door de noormannen daar gebracht
- - - - - - harnasch middelnederlands
- - - - - - - harness amerikaans (wapentuig, paarden-. ossentuig) Of direct van het oud frans ontleend

Hemstead
Heemstede (de plaats van het heem, tehuis)
- Heemstede Nederland
- - Heemstede 1658 Nieuw Amsterdam
- - - Hemstead 1664 New York

Hoboken
*bhag indoeuropees (beuk)
- *bag germaans bh>b
- - boeke 1287 (beuk)
- - - Hoboken hoog+beuken (plaatsnaam Antwerpen)
- - - - Harmanus van Hoboocken
- - - - - Hooboocken plaatsnaam op oude kaart van nieuw Amsterdam
- - - - - - Hoboken (plaatsnaam in New York)

Holland
Holland
- Holland in Michigan (bij het meer, naar tweede immigratiegolf 19e eeuw)

Hook (in Sandt Hook en Kinderhook)
hoek nederlands
- hook amerikaans in Sandt Hook en Kinderhook

to hop
hoppen 1200
- to hop (bewegen op been, hoppen)

in-hock
hok middelnederlands ((honde-)hok, gevangenis
- hock amerikaans (pand (in de lommerd))
- - in-hock (in pand, in schuld, verliespositie met kaarten)

to keelhaul
Kielhalen
- to keelhaul

Kill in plaatsnamen
kille middelnederlands (diepte, waterbedding)
- kil nederlands (kreek, kanaal)
- - kil amerikaans in de namen Catskill, Fishkill, Kill van Kull, Peekskill en Schuylkill River

Kinderhook, zie Hook
knap sack
knappen middelnederlands (knappend geluid maken)
- knabbelen iteratief
- - knabbern nederduits
- - - Knapsack + Sack nederduits (zak om uit te eten)
- - - - knap sack 1603 amerikaans

knickbocker
knikkerbakker
- Knickerbocker (benaming voor welgestelde nederlander in nw Amsterdam)
- - Herman Knickerbocker. Washinton Irving gebruikte deze naam, (en maakte het woord bekend 1809) veranderd in Dietrich Knickerbocker in een humoristisch boek. Irving zei ten onrechte dat de naam afgeleid was van 'knicker' nederlands voor iemand die knikkebolt en 'boeken', dus iemand die boven zijn boek zit te slapen.

landscape
lantschap middelnederlands (landstreek, schilderij)
- landscape in de 17e eeuw in Amerika gekomen

logy
log middelnederlands -
- logy 1848 amerikaans (zwaar, saai)

to loiter
loteren middelnederlands (los zijn, schudden, ongeregeld zijn)
- leuteren nederlands
- loiter (treuzelen, verbeuzelen)

luck
gheluc, ghelucke middelnederlands
- luc middelnederlands
- - lucke, luk 1500
- - - luck engels (geluk toeval)

Maiden lane
Maagde Paatje (Nw Amsterdam) Gewoonte van 'dutch damsels' de was te doen in beekje dat daar stroomde.
- Maiden lane New York

Manhattan
manah Algonqui, indianantaal (eiland)
- Manahatin + atin=heuvel (heuveleiland)
- - Manhattan 1614

Marketfielt
mercatus latijn (handel, markt)
- marckt middelnederlands (markt)
- - Marckvelt (Nieuw Amsterdam)
- - - Marckveltsteegie (-steegje)
- - - - Marketfielt street

mate (compagnon)
*matiz indoeuropees voedsel
- *za-maton germaans ('gezamenlijk'+'voedsel')
- - gimazzo oud hoogduits (disgenoot)
- - - gemate, mate (disgenoot, maat) middelnederlands
- - - - mate engels 1350 (een van een paar, 1380 compagnon)

Nassau
Nass=nat en Aue=land
- nat land
- - Nassau (vochtig land, dorp in het dal van de Lahn)
- - - Oranje Nassau
- - - - Koning 1689 Willem III van Engeland (1650-1702)
- - - - - Nassau 1690 (hoofdstad van de Bahama's)

New Utrecht
ut middel nederlands (uit, aan buitenzijde, buiten)
- Utrecht ut + traiectum castrum latijn (fort over (de rivier)) Vergelijk Mosatraiectum, fort over de Maas.
- - Nieu Utrecht (op Long Island)
- - - New Utrecht 1664 (op Long Island)

O.k.
Oll Korrekt
- O.k. afkorting 1838-1839 in de grote mode om grappige afkortingen te maken.
- - O.K.Club 1840 (democratische club in New York City gevormd door supporters van Martin van Buren, geboren in Kinderhook New York, naar zijn bijnaam 'Old Kinderhook'.) Door de O.K.Club werd de uitdrukking Oke alom bekend.

Orange
narang persisch
- naranya arabisch
- - naranja spaans
- - - orange frans. Dat er or- staat i.p.v. ar- waarschijnlijk doordat goud in het frans 'or' is.
- - - - orange engels (oranje, sinaasappel(-boom))
- - - - - Orange (plaats in Californi‰) Genoemd naar de oranje bossages? Of naar sinaasappelboombosjes?

Pearl street
*persna i.e,
- *pern europees (ham)
- - perna latijn (ham van een dier, schaaldier van die vorm, parel van dat schaaldier)
- - - pernula latijn verkleinwoord
- - - - perle frans (parel)
- - - - - pearl engels Parel
- - - - - - Pearl street. Haventjes van oesteroogsters aan het water waar nu Pearlstreet is.

pickles
pekel, pekiil middelnederlands (pekel)
- pickle 1400 amerikaans (gekruide saus bij vlees)
- - pickles 1707 (groente met saus)

plug
plugge, plu middelnederlands (stopper, spon)
- plug 1629

potage
pot middelnederlands
- pottus laat latijn potjeslatijn
- - potage frans (wat in de pot zit, soep)
- - - potage 1200
- - - - pottage 1425

potash
potaschen meerv. middelnederlands (potas, as uit de pot)
- pot-ashes 1648
- - potash 1751 (stof gewonnen uit as van hout om zeep te maken, kaliumcarbonaat)

to prate
praten middelnederlands
- praten 1425 in nw Amsterdam
- - praten engels werkwoord 1579 (praten)
- - - to prate (babbelen, wauwelen)

pit
putte, pyt middelnederlands (pit)
- pit 1841 amerikaans (vruchtenpit)

prop
proppe middelnederlands (wijnstok)
- prop 1440 (stok, steun, stut)

Rhode Island
Roodt Eyland 1644 (genoemd naar de rode klei aldaar)
- Rhode Island amerikaans 1664. De spelling van de engelse naam met Rh gebeurde onder invloed van de vroegere Italiaanse ontdekker Giovanni da Verazano 1524 die in het eiland gelijkenis zag met het eiland Rhodos, Rhodes.

Sandt Hook zie Hook
Santa Claus
Sinterklaas, heilige Nicolaas
- Santa Claus 1773

sawbuck
zaagbok
- sawbuck 1848 door protestantse immigranten naar het Mid-Westen.

schnaps
snappen nederduits (snel grijpen, vleugelslag) Geluidsnabootsing van het grijpen
- Snaps substantiefvorming nederduits (brandewijn, mondvol, slok)
- - Schnaps hoogduits, brandewijn)
- - - schnaps amerikaans 1818

scone
schoonbrot middelnederlands (mooi brood)
- scone (soort broodje, lichte cake)

scope
*skope germaans
- sckope, schoepe middelnederlands (schop. emmer)
- - scope 1324 (lepel, schoep om vloeistof op te scheppen)

scout
*cluere latijn (geroepen zijn )
- *clutos gehoord
- -*ausclutos (gehoord met eigen oor) Aus, auris=oor
- - - ausclutare
- - - - auscultare latijn ((aan-)horen, luisteren naar, attentie geven)
- - - - - ascultare
- - - - - - ascouter oud frans > ‚couter
- - - - - - - scouter oud frans
- - - - - - - - scouten zoeken, horen
- - - - - - - - - scout 1380

scow
schouw middelnederlands (boot, met bomen bewogen)
- scow 1669 amerikaans

sketch
schets
- sketch 1668 (ruwe tekening)

skipper
skip
- skipper middelnederlands
- - Scipre 1177 (achternaam)
- - - skipper 1391 (kapitein van een schip)

sleigh
slee
- slay
- - sleigh 1696 nw Amsterdam

to snoope
snoepen
- to snoope amerikaans (zijn neus in andermans zaken steken, spionneren)

span
span middelnederlands (span bv paarden)
- span 1769 amerikaans (twee ossen of paarden in het gareel)

to spook
spook
- (to) spook amerikaans 1809 (rondwaren, doen schrikken, spion 1940-1945 en in de koude oorlog)

squint
schuin middelnederlands
- squin, skwyn 1440
- - squint 1599 (scheel)

to scrabble
schrapen, schrabben middelnederlands
- schrabbelen, frequentatief
- - to scrabble (grijpen met de handen)

snack
snacken middelnederlands (wegrukken, snappen)
- snaken 1300 (grijpen, pakken)
- - snack 1807 in een reisboek (kleine maaltijden gebruiken)

Staten Island
Staten Eylant 1630 middel nederlands. Genoemd naar de Staten Generaal
- Staten Island 1664 amerikaans

stoop
stoep middelnederlands (verwant aan 'stap')
- stoop amerikaans 1735 (stoep, bordes varanda)

tack
*tek indoeuropees (scheuren)
- tacke middelnederlands (takje, twijg)
- - tack engels (spijkertje)

to tacle
taken middelnederlands (naar zich toe trekken)
- takelen iteratief
- - takel 1250 engels
- - - (to) tackle (gerei, takel, aanpakken)

to tattoo (taptoe)
tap (kraan, vat)
- taptoe nederlands (sluitingstijd) Politie bezoekt caf‰'s.
- - tap-too
- - - taptoo 1644
- - - - (to) tattoo 1688 taptoo, onrustig met vingers trommelen of met de voeten trappelen

to tramp
trampen middelnederduits (stappen)
- to tramp (marcheren)

trawl, trawler
traghel
- traghelen middelnederlands (vissen met sleepnet)
- - tragelen amerikaans
- - - trawl 1561

tub
tubbe vlaams, middelnederlands (vat)
- tobbe 1384
- - tub 1388
- - - tub 1594 wastobbe 1594

Vancouver
Coevorden (plaats waar de koeien 'gevorderd' = geleid werden)
- van Coevorden (achternaam, afkomstig uit Coevorden)
- - Vancouver (engelse achternaam) voorouders van George
- - - George Vancouver. (1757-1798)
- - - - Vancouver Island, genoemd naar George, ontdekker samen met Captain Cook
- - - - - Vancouver 1865 stad genoemd naar Vancouver Island.

waffle
*webh indoeuropees (weven, knopen)
- *webanan germaans bh>v of bh>b
- - vaeve deens (weven)
- - - vaffle deens (weefsel, honingraat)
- - - - wafel middelnederlands (honingraat, wafel)
- - - - - waffle amerikaans 1625

wagon
*wegh indoeuropees (per kar vervoeren)
- *wega germaans (zich voortbewegen)
- - weg nederlands
- - - wegen (in beweging brengen, wegen)
- - - - waghen middelnederlands
- - - - - wagen (voertuig)
- - - - - - waggin 1475 amerikaans
- - - - - - - waggon engels (wagon)
- - - - - - - - wagon frans
- - - - - - - - - wagon (treinwagon)

Wallstreet
vallus latijn (paal)
- vallum latijn (paalwal)
- - wal middelnederlands
- - - wal (wal op Manhattan om indianen en anderen te weren)
- - - - Wallstreet

whiplash
*weip, *weib indoeuropees (trillen, balanceren)
- *wippanan germaans
- - wippen middelengels (fel slaan als met de vleugels, later met de zweep)
- - - whip engels (zweep, koetsier)
- - - - whiplash

yacht, yot
*yagh indoeuropees (jagen, achterna zitten)
- jachtschip, jageschip middelnederlands
- - jacht middelnederlands
- - - jagt Noors
- - - - yeaghe 1557
- - - - - yaucht 1565 snelzeilend schip
- - - - - - yacht, yot

Yankee
Jan Kees, 1625 vlaams voor Jan Kaas. Hollanders werden Jan Kaas of Kaaskop genoemd door de vlamingen.
- Yankee Dutch 1683
- - Captane Yankey 1684
- - - Yankee 1687
- - - Yankee 1765 (inboorlingen van nw Engeland)


terug naar hoofdpag ...